Pies asystujący: kim jest, gdzie może wejść i jak dbać o jego zdrowie?

Pies asystujący potrafi bezpiecznie przeprowadzić człowieka przez ruchliwe przejście, zasygnalizować ważny dźwięk, podać upuszczony telefon albo ostrzec przed atakiem choroby. Nie jest jednak urządzeniem ani „psem w pracy” przez całą dobę. To wyszkolony partner osoby z niepełnosprawnością, który ma określone prawa, ale też własne potrzeby: zdrowie, odpoczynek, spokojną opiekę i szacunek otoczenia.

Kim jest pies asystujący?

W polskim prawie pies asystujący to odpowiednio wyszkolony i specjalnie oznaczony pies, który ułatwia osobie z niepełnosprawnością aktywne uczestnictwo w życiu społecznym. Taką definicję znajdziemy w ustawie o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

To ważne, bo pies asystujący nie jest po prostu psem, który „dobrze działa na człowieka”. Jego rola polega na wykonywaniu konkretnych, wyuczonych zadań związanych z potrzebami opiekuna. Może prowadzić osobę niewidomą, sygnalizować dźwięki, podawać przedmioty, otwierać drzwi, naciskać przyciski albo ostrzegać przed atakiem choroby.

Status psa asystującego potwierdza certyfikat wydany przez podmiot wpisany do oficjalnego rejestru prowadzonego przez Pełnomocnika Rządu do Spraw Osób Niepełnosprawnych. Sama kamizelka, zaświadczenie od lekarza albo fakt, że pies daje komuś poczucie bezpieczeństwa, nie wystarczają, by w Polsce uznać go za psa asystującego w rozumieniu ustawy.

Pies przewodnik to tylko jeden z rodzajów

Najczęściej myślimy o psie przewodniku osoby niewidomej. To najbardziej rozpoznawalny przykład, ale polskie przepisy wyróżniają cztery rodzaje psów asystujących.

W wielu krajach funkcjonują także określenia takie jak psychiatric service dog, autism assistance dog czy service dog dla osób z PTSD. W Polsce trzeba jednak uważać z przenoszeniem zagranicznych nazw. Polskie rozporządzenie wymienia cztery kategorie i to one są punktem odniesienia przy certyfikacji.

Czym różni się pies asystujący od terapeutycznego i psa wsparcia emocjonalnego?

Te nazwy bywają mylone, bo każdy z tych psów może realnie pomagać człowiekowi. Różnica polega jednak na tym, komu pies pomaga, w jaki sposób i jaki ma status prawny.

Pies terapeutyczny może być świetnie przygotowany do pracy z dziećmi, seniorami lub pacjentami, ale sam fakt udziału w terapii nie daje mu tych samych uprawnień co certyfikowanemu psu asystującemu. Pies wsparcia emocjonalnego może być dla człowieka ogromnym wsparciem, ale w polskim prawie nie ma osobnej kategorii ESA, która dawałaby automatyczne prawo wejścia do restauracji, sklepu czy komunikacji.

To ważne także dlatego, że część pojęć przychodzi do nas z USA. Tam prawo ADA rozróżnia psy wykonujące konkretne zadania od zwierząt, których sama obecność daje komfort. W Polsce nie kopiujemy jednak amerykańskich zasad. Obowiązują polskie przepisy i polski system certyfikacji.

Gdzie może wejść pies asystujący?

Osoba z niepełnosprawnością wraz z psem asystującym ma w Polsce prawo wstępu do obiektów użyteczności publicznej oraz innych miejsc wskazanych w ustawie. Dotyczy to m.in. urzędów, szkół, uczelni, placówek ochrony zdrowia, sklepów, restauracji, hoteli, transportu publicznego, parków narodowych, rezerwatów, plaż i kąpielisk.

Nie oznacza to jednak prostego zdania: „pies asystujący może wejść absolutnie wszędzie”. Bezpieczniej i precyzyjniej jest mówić, że ma prawo wstępu do miejsc objętych ustawą. Strefy techniczne, zaplecza, kuchnie produkcyjne, laboratoria czy pomieszczenia o szczególnym reżimie sanitarnym mogą wymagać indywidualnej oceny.

Jakie dokumenty musi mieć pies asystujący?

Aby skorzystać z uprawnień, pies asystujący musi mieć uprząż, a osoba korzystająca z jego pomocy powinna mieć:

• certyfikat potwierdzający status psa asystującego,
• zaświadczenie o wykonaniu wymaganych szczepień weterynaryjnych,
• psa wyposażonego w uprząż z widocznym oznaczeniem.

Status psa potwierdza certyfikat wydany przez uprawniony podmiot z rejestru. Rejestr jest publiczny i aktualizowany na gov.pl.

Ważne: pies asystujący nie musi mieć kagańca ani być prowadzony na smyczy, jeśli spełnione są warunki ustawowe. Wynika to z charakteru jego pracy. Pies, który ma podać przedmiot, sprowadzić pomoc albo odpowiednio ustawić się przy opiekunie, nie zawsze może wykonywać zadania w kagańcu lub na krótkiej smyczy.

Jednocześnie szczególne uprawnienia nie oznaczają braku odpowiedzialności. Osoba z psem asystującym odpowiada za ewentualne szkody wyrządzone przez psa.

Przepisy w Polsce i na świecie. Skąd biorą się różnice?

Na świecie nie ma jednej, wspólnej definicji prawnej psa asystującego.

W Polsce działa model formalny: szkolenie, ocena umiejętności, certyfikat od podmiotu z rejestru oraz wymagane oznaczenie. W USA, według ADA, nie ma obowiązkowego państwowego certyfikatu ani specjalnej kamizelki. Liczy się to, czy pies został indywidualnie wyszkolony do pracy lub zadań związanych z niepełnosprawnością. ADA wprost odróżnia psy wykonujące zadania od zwierząt, które dają komfort emocjonalny samą obecnością.

Assistance Dogs International to ważny standard branżowy i system akredytacji organizacji, ale nie jest prawem obowiązującym w Polsce. Unia Europejska również nie zastępuje krajowych przepisów jedną wspólną definicją psa asystującego. W transporcie, zwłaszcza lotniczym, obowiązują dodatkowe zasady, dlatego podróż z psem asystującym zawsze warto sprawdzić wcześniej u przewoźnika i w kraju docelowym.

Pies asystujący i jego zdrowie. Profilaktyka bez bólu

Pies asystujący wykonuje odpowiedzialną pracę. Musi być skupiony, stabilny, sprawny fizycznie i odporny na codzienne bodźce: hałas, tłum, transport, zmienne nawierzchnie, pogodę i długie oczekiwanie w różnych miejscach.

Dlatego opieka nad nim nie powinna ograniczać się do obowiązkowego szczepienia. W planie profilaktyki szczególnie ważne są:

• regularne badanie ogólne,
• kontrola masy ciała i kondycji,
• ocena chodu, stawów, kręgosłupa i mięśni,
• łapy, opuszki i pazury,
• jama ustna i zęby,
• oczy i uszy,
• skóra i sierść pod uprzężą,
• ochrona przed pasożytami,
• aktualne szczepienia,
• obserwacja zachowania i gotowości do pracy.

Ból, choroba, problemy ze stawami, zębami lub wzrokiem mogą wpływać nie tylko na komfort psa, ale też na bezpieczeństwo zespołu człowiek-pies. Jeśli pies zaczyna unikać uprzęży, gorzej się koncentruje, porusza się sztywniej, szybciej się męczy albo reaguje inaczej niż zwykle, nie warto zakładać, że „jest nieposłuszny”. To może być pierwszy sygnał bólu, stresu albo problemu zdrowotnego.

Zakres badań zawsze powinien dobierać lekarz weterynarii do wieku, rasy, obciążenia pracą i historii zdrowia psa. Nie każdy pies potrzebuje identycznego panelu badań, ale każdy pracujący pies potrzebuje uważnej, regularnej kontroli.

Właśnie w takim spokojnym, profilaktycznym podejściu mogą pomagać pakiety weterynaryjne PETHELP. Nie zastępują indywidualnej decyzji lekarza, ale ułatwiają opiekunowi planowanie wizyt kontrolnych, badań i szybkiej konsultacji wtedy, gdy zachowanie albo kondycja psa zaczynają się zmieniać.

Pies asystujący też potrzebuje odpoczynku

Pies asystujący nie jest w pracy przez 24 godziny na dobę. Po zdjęciu uprzęży nadal jest psem: potrzebuje snu, spokojnego miejsca, swobodnego ruchu, węszenia, zabawy i kontaktów, które nie są zadaniem do wykonania.

Odpoczynek jest szczególnie ważny po długiej trasie, podróży, pracy w hałasie, pobycie w zatłoczonym miejscu, upale lub mrozie, stresującej sytuacji, chorobie albo rekonwalescencji.

Nie ma jednej liczby godzin pracy dobrej dla każdego psa. Obciążenie powinno zależeć od wieku, zdrowia, pogody, rodzaju zadań, temperamentu i reakcji konkretnego zwierzęcia.

Sygnały, że pies może potrzebować przerwy lub konsultacji, to m.in. kulawizna, sztywność, intensywne dyszenie, niechęć do pracy, nagła drażliwość, wycofanie, brak apetytu, problemy ze snem, częste oblizywanie nosa, ziewanie w napięciu albo spadek jakości wykonywanych zadań.

Emerytura psa asystującego też nie jest porażką. To naturalny etap. Pies, który przez lata pracował dla człowieka, zasługuje na spokojną opiekę także wtedy, gdy nie może już wykonywać swoich zadań.

Jak zachować się przy psie asystującym?

Najprostsza zasada brzmi: zwracaj się do człowieka, nie do psa.

To nie jest brak sympatii do psów. To kwestia bezpieczeństwa. Rozproszenie może sprawić, że pies przeoczy przeszkodę, dźwięk, zmianę stanu opiekuna albo ważne polecenie.

Najczęstsze pytania

Podsumowanie

Pies asystujący daje człowiekowi więcej samodzielności, bezpieczeństwa i sprawczości. Ale sam też potrzebuje ochrony: zdrowia, odpoczynku, dobrego traktowania i prawa do bycia psem wtedy, gdy kończy pracę.

Dlatego najlepsze, co możemy zrobić jako otoczenie, to połączyć dwie postawy: szanować prawa osoby z psem asystującym i jednocześnie widzieć w psie czującego, pracującego partnera.